محمد مهريار
562
فرهنگ جامع نامها و آباديهاى كهن اصفهان ( فارسى )
پيش گفته مادى قمش از مقابل قلعهء موجان در زير مادى نايج جى از رودخانه جدا مىشود و جمعا از رودخانه بهعنوان تحت القرا « 1 » 52 سهم آب دارد و ديههاى بزرگ جوزان ، لنبانين ، بيدآباد ، الياران ، آفاران ، فردوان ، برزان ، مورچا ، لمبانچه و يكى دو ديه ديگر را آبيارى مىكند . از تعداد ديهها و بزرگى آنها كه گذشت معلوم مىشود اين مادى چقدر بزرگ است و قدمت آن هم نيز از روى قدمت ديههايى كه نام آنها گذشت و همه قديمى هستند آشكار مىشود . « 2 » چون مقصود ما در اينجا توضيح نام آن است بيش از اين دربارهء آن اطالهء مقال نمىدهيم و مىپردازيم به نام باشكوه آن . واژهشناسى : قمش را در تداول عامهء اصفهانى گاهى « قميش » استعمال مىكنند ولى برحسب مذكور در طومار شيخ بهائى تلفظ صحيح آن قمش است . مىدانيم كه صورتهاى مختلف كومش ، قومش ، قم ، كمشه ، قمشه و ديههاى كوچكتر كمشهچه و كمشان معادل قمشان و غيره همه ناشى از ريشهء اين واژه است كه به « كوم » برمىگردد و « كوم » و « كم » معادل « قم » به معناى قنات است و بهتر بگوييم واژهء قمش از دو جزء « قم » ( معادل « كم » و « كوم » ) و « ش » ( معادل شه ) تركيب شده ، جزء اول همان قنات است و جزء دوم « ش » از شستن و جريان يافتن آمده به معناى آب قنات روان است واژهء « قومس » كه برحسب نظر جغرافيدانان قديمى به ناحيهء بزرگى از سمنان و دامغان در طرف باختر تا نيشابور و سبزوار و ماوراى آن داده مىشده ناظر به اين است كه اين نواحى همه قنات آب هستند . واژهء قمشه و قمشان و كمشه و كمشهچه و خود واژهء قم از همين كلمه آمده و در تمام آنها ريشهء واژهء « كم » مشهود است . در قمصر ( قمسر ) هم باز همين واژه را مىبينيم . نظر به اينكه اكثر ديههاى ايران از آب قنات مشروب مىشده بسيارى از امكنه و ديهها در ايران ، با واژهء « كم » نامبردار شده است ، از جملهء گماران ( بوشهر ) ، گمارلنگ ( مريوان ) ، گمجان ( شيراز ) ، گمران ( آبان ) ، گمركان ( ساوه ) ، گمشآباد ( اهر ، زنجان ) ، گمشك ( بيرجند ) ، گموييه ( بافت ) ، گميشانه ( همدان ) و جماران ( تهران )
--> ( 1 ) - عنوان تحت القرا اصطلاح طومار است يعنى آبى كه در مادى جريان پيدا مىكند بعد به سهامى كه به ديهها مىرسد تقسيم مىشود و آبى نيز كه در مادى اختصاصى آن ديهها از اين مادى منشعب مىشود آن را سهم تحت القرا مىنامند و جمع سهام اين آبها را سهام تحت قرا نام مىدهند . ( 2 ) - ن . ك . به : مقدمهء اين فرهنگ و براى نامهاى ماديها به عناوين آنها در همين كتاب .